O ikonach

Prezentowane na naszych stronach ikony wierne są kanonowi ikonograficznemu zapoczątkowanemu w Bizancjum. W czasach ich powstania postrzegane były jako obiekty kultu obdarzone szczególną nadprzyrodzoną energią. Ikony nie mieszczące się w kanonie albo nie posiadające napisów identyfikujących poszczególne postacie pozbawione były wartości sakralno-mistycznych. Z zasady głoszącej, że ikony winny naśladować praobrazy wynika zupełnie inny niż w sztuce związek między oryginałem a jego kopiami, a więc inne kryteria ich wartościowania. Wszystkie kopie, ile by ich nie namalowano, posiadają tę samą wartość sakralno-mistyczną. Kanoniczność ikon gwarantowała ich niezmienność i trwanie. Dla wartościowania ikon nie ma znaczenia czas ich postania (na ogół nie umieszczano na nich dat), dlatego, że ikony powinny mieć charakter ponadczasowy (czy wręcz bezczasowy). Teologia ikony neguje również znaczenie autorstwa ikon (większość jest bez podpisu), bowiem malarze ikon w tworzonych przez siebie dziełach nie widzieli niczego własnego, autorskiego. Artysta był traktowany jako natchniony przez Boga, wymagano od niego przestrzegania norm moralnych i obyczajowych. Średniowieczna ikony przepełnione były mistycyzmem i wewnętrznym wyciszeniem, a ich tworzenie wymagało podobnego stanu ducha. Z tego też powodu średniowiecznymi ikonopisarzami byli przeważnie mnisi zamieszkujący monastyry i duże centra religijne.

Ikonopisanie to odrębny rodzaj sztuki, który posiada własny język artystyczny i praktykę warsztatową. Brak perspektywy powoduje, że wizerunek (obiekt) jest jak gdyby obserwowany jednocześnie z kilku punktów widzenia, dzięki czemu utrzymuje pozawymiarową głębię. Największą wagę przywiązywano do ukazywanych na ikonach postaci świętych i ich oblicz, które powinny być odrealnione, przebóstwione, bezcielesne, bez żywej gestykulacji, ustawione zawsze frontalnie, ze spojrzeniem na patrzącego, co pozwala na nawiązanie z przedstawioną postacią modlitewnego kontaktu.

Detale twarzy, ułożenie ciała i gesty mają symboliczny charakter. Na przykład wysokie czoło oznacza mądrość, duże oczy - przenikliwość, cienkie usta - ascetyzm, długie palce - duchową szlachetność i czystość działania itd.

Równie symboliczne są kolory: biel przedstawia świętość, niebieski - czystość, czerwony - ofiarność, granatowy - tajemniczość, żółty - ciepło i miłość. Złoto, które jest niemal wszechobecne na ikonach symbolizuje wieczność i jest odzwierciedleniem boskich energii i raju.

Cechą charakterystyczną ikon jest to, że nie tylko nie ma na nich światłocienia, ale też nieujawnione pozostaje źródło światła, ponieważ to samo światło buduje ikony.

Ikony znajdujące się poza swoim naturalnym środowiskiem, czyli cerkwią, czasami bywają odbierane jako obrazki do dekoracji. Jednak nawet wtedy, pomimo odebrania ikonie jej mistycznego wymiaru, zachowują one wartość niepowtarzalnego dzieła sztuki.

Słowniczek

Eleusa (gr. - czułość, miłosierdzie) przedstawienie Matki Bożej z Dzieciątkiem siedzącym na ramieniu Marii i przytulającym policzek do jej twarzy.

Emmanuel (hebr. - "Bóg z nami") wizerunek Chrystusa w wieku dziecięcym.

Hodegetria - przedstawienie Matki Bożej z Dzieciątkiem, Maria prawą dłonią wskazuje na Chrystusa Emmanuela, trzymanego przez nią na lewym ramieniu; określenie nawiązuje do nazwy świątyni w Konstantynopolu, ton Hodegon, w którym była przechowywana najstarsza ikona tego typu wizerunku Marii i Dzieciątka.

Pantokrator (gr. - Wszechwładca) przedstawienie Chrystusa z prawą dłonią uniesioną w geście błogosławieństwa, a w lewej trzymającego otwartą lub zamkniętą księgę Ewangelii.

Przypisy:
Barbara Dąb-Kalinowska "Ikony"
Archimandryta Rafail "O języku prawosławnej ikony"
Luba Canewa "Ikonopisarstwo trewnieńskie"